Rozliczenie konkubinatu w praktyce

W realiach dzisiejszych czasów, co raz więcej par decyduje się na życie bez formalizowania swojego związku, czyli w tzw. konkubinacie. Jak wynika z danych Głównego Urzędu Statystycznego, już w 2021 roku w Polsce funkcjonowało około 895 tysięcy par żyjących w związkach nieformalnych, co przekłada się na blisko 1,8 miliona osób. Co więcej, zjawisko to dynamicznie rośnie. Jeszcze dekadę wcześniej było to zaledwie około 316 tysięcy par, a dziś związki niesformalizowane stanowią już blisko 8% wszystkich rodzin w kraju (https://www.pap.pl/aktualnosci/gus-w-polsce-przybywa-zwiazkow-nieformalnych).

Należy mieć jednak na względzie, iż w przeciwieństwie do małżeństwa, konkubinat nie podlega uregulowaniu w przepisach, oraz nie znajduje się pod ochrona prawną ( zgodnie z art. 18 Konstytucji RP: „Małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej.”). Jednakże powstaje pytanie jak rozliczyć się w przypadku rozstania? O ile rozliczenie nakładów pieniężnych nie stanowi większych zawiłości, tak niemałego problemu może przysporzyć rozliczenie nakładów niepieniężnych.

Podstawa prawna rozliczenia konkubinatu

Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, iż do stosunków majątkowych osób pozostających w nieformalnych związkach co do zasady nie stosuje się analogii z przepisów o wspólności majątkowej małżeńskiej. Wprawdzie nie ma przepisów prawnych, które regulowałyby wprost problematykę rozliczeń majątkowych powstałych w związkach konkubenckich, ale nie ulega wątpliwości, że strony takiego związku mogą umownie uregulować swoje stosunki majątkowe na czas trwania związku oraz zasady rozliczeń po jego ustaniu.

W razie braku zawarcia takiej umowy należy poszukiwać stosownej podstawy prawnej, mając na uwadze okoliczności faktyczne konkretnej sprawy (por. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 kwietnia 2021 roku sygn. akt: I CSK 71/2, LEX nr 3515093).

Na pytanie: jaka jest stosowna podstawa prawna do rozliczenia nakładów poniesionych przez strony podczas trwania związku odpowiada nam postanowienie Sądu Najwyższego z 25 czerwca 2025 roku, Sygn. akt I CSK 969/25.

W przedmiotowej sprawie Powódka, która pozostawała przez wiele lat w nieformalnym związku z Pozwanym wniosła o zwrot jej nakładów w postaci nieodpłatnej pracy, którą świadczyła na rzecz wspólnego gospodarstwa domowego, wychowywania wspólnych dzieci oraz pomocy w prowadzeniu działalności gospodarczej Pozwanego. Sąd Najwyższy przyznał, iż Sąd Apelacyjny trafnie ocenił, że świadczenia Powódki stały się świadczeniami nienależnymi w rozumieniu art. 410 Kodeksu cywilnego, w chwili gdy odpadł ich cel jakim było wspólne życie Stron.

Według Sądu czyniąc nakłady Powódka działała w przekonaniu i w porozumieniu z Pozwanym, że wybudowany dom oraz rozwijana działalność gospodarcza będą służyć zaspokojeniu wspólnych potrzeb rodziny, którą mieli stworzyć. Powódka nie czyniłaby bowiem tego rodzaju nakładów, gdyby miała świadomość, że nie dojdzie do zawarcia związku małżeńskiego, i dojdzie do rozstania Stron (por. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2025 roku Sygn. akt: I CSK 969/25).

Świadczenie nienależne w rozumieniu art. 410 Kodeksu cywilnego

Z utrwalonej judykatury wynika zatem, że w przypadku rozliczania nieformalnych związków za podstawę należy przyjąć przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, a konkretnie art. 410 §2 Kodeksu cywilnego, według którego świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił:

• nie był w ogóle zobowiązany;
• nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył;
• podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty.

A zatem nienależne świadczenie to sytuacja, w której osoba całkowicie niezobowiązana spełnia świadczenie, którego nie miała obowiązku świadczyć. W przypadku konkubinatu, osoby te nie pozostają w związku małżeńskim, a zatem nie mają wobec siebie takich samych zobowiązań, jakie nakłada na małżonków Kodeks rodzinny i opiekuńczy, bowiem zgodnie z art. 23: „Małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, która przez swój związek założyli”.

Rozliczenie konkubinatu w praktyce

W przeciwieństwie do nakładów finansowych, które można stosunkowo w prosty sposób udowodnić, np. poprzez przedłożenie potwierdzenia dokonanych przelewów, bądź opłaconych faktur, to najwięcej trudności w praktyce może przysporzyć kwestia rozliczania świadczeń o charakterze niepieniężnym, czyli tzw. wkład osobisty jednego z partnerów. Najczęściej przejawiał się on będzie w:

• prowadzeniu gospodarstwa domowego;
• wychowywaniu dzieci (zarówno wspólnych, jak i dzieci partnera z poprzedniego związku);
• wsparcie partnera przy prowadzeniu przez niego działalności.

Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem, tego typu świadczenia mogą stanowić podstawę do roszczenia o zwrot, o ile spełniają przesłanki świadczenia nienależnego. Kluczowe znaczenie będzie miało w takim przypadku wykazanie, że takie świadczenie było przez jednego z konkubentów spełniane na określony cel np. nieodpłatna pomoc przy prowadzeniu działalności gospodarczej partnera, przejęcie na siebie wszystkich obowiązków związanych z opieka i wychowaniem dzieci, a cel ten nie został finalnie osiągnięty oraz, że istnieje związek pomiędzy świadczeniem, a wzbogaceniem drugiej strony.

W praktyce oznacza to, że osoba dochodząca roszczenia powinna wykazać nie tylko fakt wykonywania określonych czynności, ale również ich wartość oraz wpływ na majątek drugiej strony.

Odsetki za opóźnienie rozliczenia

Zgodnie z art. 481 Kodeksu cywilnego z chwilą wezwania drugiej strony do zapłaty za spełnione świadczenie dochodzi do powstania stanu wymagalności roszczenia. Od tego momentu wierzyciel jest uprawniony do naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie. Obowiązek zapłaty odsetek nie jest uzależniony od winy dłużnika, lecz wynika z samego faktu opóźnienia w spełnieniu świadczenia pieniężnego. Oznacza to, że nawet w sytuacji, gdy dłużnik nie ponosi odpowiedzialności za brak terminowej zapłaty, wierzyciel może dochodzić odsetek za czas opóźnienia.

Podsumowanie – rozliczenie konkubinatu

Rozliczenie konkubinatu stanowi zagadnienie złożone, które wobec braku ustawowej regulacji każdorazowo wymaga indywidualnej analizy konkretnego stanu faktycznego. W przeciwieństwie do małżeństwa, związek nieformalny nie rodzi automatycznych skutków majątkowych, co oznacza, że strony nie mogą korzystać z rozwiązań przewidzianych dla wspólności majątkowej małżeńskiej.

W praktyce podstawą dochodzenia roszczeń pomiędzy byłymi partnerami są przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, w szczególności dotyczące świadczenia nienależnego. Dotyczy to zarówno nakładów finansowych, jak i niepieniężnych, takich jak wkład osobisty w prowadzenie gospodarstwa domowego czy wsparcie działalności partnera.

Największe trudności przy rozliczeniu pojawiają się w przypadku świadczeń niepieniężnych, których wykazanie oraz wycena wymagają odpowiedniego materiału dowodowego. Z tego względu dochodzenie roszczeń po ustaniu konkubinatu często wiąże się z koniecznością przeprowadzenia postępowania sądowego.

W celu uniknięcia sporów w przyszłości, zasadne jest rozważenie uprzedniego uregulowania stosunków majątkowych pomiędzy partnerami w drodze umowy.