Sąd Najwyższy – wydziedziczenie – wyłączna wina spadkobiercy
Wydziedziczenie może być skuteczne jedynie wtedy, gdy winę za zerwanie kontaktów i ustanie więzi uczuciowej ponosi wyłącznie spadkobierca. Samo odebranie wszelkich korzyści ze spadku stanowi bowiem najsurowszą sankcję przewidzianą w prawie spadkowym – uznał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 31 lipca 2025 roku (sygn. akt: I CSK 1992/24).
Sprawa ta dotyczyła wydziedziczenia jednej z córek przez rodziców. Wyrokiem z dnia 5 października 2022 roku sąd I instancji – Sąd Rejonowy dla Warszawy Pragi-Północ w Warszawie – zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 27.753,61 PLN z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia wydania wyroku do dnia zapłaty oraz koszty procesu i oddalił powództwo w pozostałym zakresie. Na skutek apelacji obu stron sąd II instancji – Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie wyrokiem z dnia 11 stycznia 2024 roku zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od pozwanej na rzecz powódki 67.121,85 PLN wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 25 stycznia 2017 roku do dnia zapłaty, oddalając powództwo w pozostałym zakresie.
Problemy prawne
Skargę kasacyjną od tego od wyroku Sądu Okręgowego Warszawa Praga w Warszawie z dnia 11 stycznia 2024 roku wywiodła pozwana, ze względu na występujące w sprawie istotne zagadnienia prawne:
- Czy do skutecznego wydziedziczenia konieczne jest szczegółowe rozwinięcie w testamencie przyczyny tegoż wydziedziczenia zdefiniowanej w art. 1008 pkt 3Kodeksu cywilnego, czy też wystarczy samo zacytowanie treści podstawy wydziedziczenia zgodnie z brzmieniem tego artykułu;
- Czy i według jakich kryteriów sąd rozpoznający sprawę winien miarkować stopień przyczynienia się spadkodawcy oraz uprawnionego do zachowku do zaistnienia stanu faktycznego opisanego w art. 1008 pkt 3 Kodeksu cywilnego przy ocenie, czy wydziedziczenie wypełnia dyspozycję tego przepisu,
- Od jakiej daty należą się uprawnionemu do zachowku odsetki ustawowe za opóźnienie od kwoty zachowku.
Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazując, że podniesione zagadnienia zostały już w orzecznictwie Sądu Najwyższego w pełni rozstrzygnięte.
W zakresie I zagadnienia prawnego Sąd Najwyższy wskazał, że było już ono przedmiotem rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego, m.in. w postanowieniu z dnia 12 stycznia 2018 roku (sygn. akt: II CSK 561/17), a skarżąca nie przedstawiła żadnej argumentacji potwierdzającej, że zagadnienie przez nią zaproponowane budzi jakiekolwiek wątpliwości albo nie zostało dotychczas rozstrzygnięte. W postanowieniu z dnia 12 stycznia 2018 roku Sąd Najwyższy stwierdził, że w przypadku, gdy spadkodawca decyduje się na skorzystanie z instytucji wydziedziczenia, to może użyć słów ustawy przy wskazaniu w testamencie przyczyny wydziedziczenia, jednak musi także wymienić konkretne przejawy zachowania spadkobiercy wypełniające przytoczoną przez niego ustawową przesłankę wydziedziczenia, ponieważ jest to konieczne do oceny czy przesłanki wydziedziczenia faktycznie miały miejsce.
Naganne zachowanie spadkodawców
W zakresie II zagadnienia prawnego w ocenie Sądu Najwyższego skarżąca w sposób alternatywny postrzega rzeczywistość prawną w odniesieniu do sytuacji faktycznej występującej pomiędzy stronami. W ocenie Sądu Najwyższego sądy meriti wyczerpująco wypowiedziały się w przedmiocie okoliczności, które wzięły pod uwagę przy zwalczeniu przez powódkę skuteczności skorzystania przez rodziców z instytucji wydziedziczenia w ramach sporządzonych przez nich testamentów. Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że w ustalonych okolicznościach wyłączny ciężar winy zerwania nie tylko kontaktów, lecz przede wszystkim jakichkolwiek więzi rodzinnych, ciążył na spadkodawcach, których to zachowanie wyczerpywało znamiona przemocy fizycznej i psychicznej, a tym samym zasługiwało na szczególne potępienie.
W ocenie Sądu Najwyższego jawnie niesprawiedliwym byłoby wyrokowanie, opierające się na przerzuceniu winy za ustanie więzi uczuciowej na powódkę w sytuacji, gdy powódka prezentowała opiekuńczą postawę wobec pozwanej. To powódka do czasu wyprowadzki z domu wypełniała względem pozwanej niemal wszelkie obowiązki mieszczące się w katalogu obowiązków rodzicielskich.
W tym miejscu Sąd Najwyższy odwołał się do ugruntowanego w orzecznictwie stanowisko, wyrażonego m.in. w postanowieniu Sądu Najwyższego z 14 listopada 2019 roku (IV CSK 661/18) – wydziedziczenie może być skuteczne jedynie wtedy, gdy winę za zerwanie kontaktów i ustanie więzi uczuciowej ponosi wyłącznie spadkobierca. Jeżeli jednak spadkodawca wyrażał swoim zachowaniem wolę zerwanie kontaktów z rodziną i brak chęci ich nawiązania, nie może później dokonać wydziedziczenia z powodu braku więzów rodzinnych. Samo odebranie wszelkich korzyści ze spadku stanowi bowiem najsurowszą sankcję przewidzianą w prawie spadkowym.
Odsetki od żądanego zachowku
Jeśli chodzi o przedstawione III zagadnienie prawne to Sąd Najwyższy wskazał, że pozwana została wezwana do zapłaty zachowku przez powódkę w prawidłowy sposób, a sąd meriti w sposób prawidłowy ustalił datę tego wezwania i wymagalności roszczenia zgodnie z art. 455 Kodeksu cywilnego – jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania – zaznaczając, że brak jest przepisu ustalającego inną datę wymagalności roszczenia.
Co więcej, zasądzone odsetki będą też stanowiły dla powódki swoistą rekompensatę za czas pozostawania w opóźnieniu ze spełnieniem świadczenia przez skarżącą, skoro u podstaw niniejszego procesu stanęło niespełnienie przez nią świadczenia we wskazanym przez powódkę terminie.
Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 31 lipca 2025 roku, sygn. akt: I CSK 1992/24.
